OKB në Kryqëzim Historik: Reforma ose Humbje e Legjitimitetit Global

Qani Shabani

Organizata e Kombeve të Bashkuara u krijua në vitin 1945 si përgjigje ndaj katastrofës më të madhe që kishte përjetuar njerëzimi, me synimin për të parandaluar luftëra të reja botërore, për të ruajtur paqen dhe për të vendosur një rend ndërkombëtar të bazuar në rregulla. Ajo pasqyroi realitetin gjeopolitik të asaj kohe, ku fuqitë fituese të Luftës së Dytë Botërore morën një rol dominues në arkitekturën e sigurisë globale. Sot, tetë dekada më vonë, ky realitet ka ndryshuar rrënjësisht, ndërsa struktura vendimmarrëse e OKB-së ka mbetur pothuajse e ngrirë në kohë.
Problemi themelor qëndron te Këshilli i Sigurimit, i cili vazhdon të funksionojë mbi parimin e privilegjit të pesë anëtarëve të përhershëm dhe të drejtës së vetos. Ky mekanizëm, i menduar fillimisht si garanci për stabilitet dhe konsensus mes fuqive të mëdha, në praktikë është shndërruar në burim paralize institucionale. Në shumë raste, vetoja ka bllokuar ndërhyrje humanitare, ka penguar zgjidhjen e konflikteve të armatosura dhe ka prodhuar standarde të dyfishta në zbatimin e së drejtës ndërkombëtare. Si pasojë, OKB-ja shpesh perceptohet jo si arbitër neutral, por si arenë e përplasjes së interesave të fuqive të mëdha.
Ndërkohë, rendi ndërkombëtar po përjeton transformime të thella strukturore. Shfaqja e fuqive të reja ekonomike dhe politike, multipolariteti në rritje, krizat globale të ndërlidhura dhe sfidat jo-tradicionale të sigurisë, si ndryshimet klimatike, migrimi masiv, pandemitë dhe kërcënimet kibernetike, kërkojnë një organizatë ndërkombëtare më fleksibile, më përfaqësuese dhe më efektive. OKB-ja aktuale është e pajisur me instrumente të kufizuara për t’u përballur me këto realitete, pasi vendimmarrja e saj varet nga kompromiset e ngushta politike dhe jo nga nevojat reale globale.
Mungesa e reformës ka krijuar edhe një krizë legjitimiteti. Shumë shtete, veçanërisht ato në zhvillim, ndihen të nënpërfaqësuara dhe të përjashtuara nga proceset kyçe të vendimmarrjes. Kjo ka nxitur krijimin e mekanizmave alternativë rajonalë dhe ndërkombëtarë, të cilët, ndonëse funksionalë në disa raste, kontribuojnë në fragmentarizimin e rendit global. Sa më shumë që OKB-ja dështon të përshtatet, aq më shumë humbet rolin e saj qendror si garantuese e paqes dhe stabilitetit ndërkombëtar.
Reforma e OKB-së duhet të jetë thelbësore dhe substanciale, jo kozmetike. Rikonceptimi i Këshillit të Sigurimit, përfshirë zgjerimin e përfaqësimit dhe kufizimin ose kushtëzimin e vetos, është një hap i domosdoshëm. Po ashtu, fuqizimi i Asamblesë së Përgjithshme dhe rritja e rolit të saj në vendimmarrjen globale do të kontribuonte në demokratizimin e organizatës. Transparenca, llogaridhënia dhe efikasiteti duhet të bëhen parime udhëheqëse të reformës institucionale.
Në thelb, dilema për OKB-në është e qartë: ose ajo do të transformohet për të reflektuar realitetet e shekullit XXI, ose do të vazhdojë të humbasë relevancën dhe besueshmërinë e saj. Në një botë gjithnjë e më të polarizuar dhe të pasigurt, nevoja për një rend ndërkombëtar funksional është më e madhe se kurrë. Kryqëzimi historik nuk është teorik, por praktik dhe urgjent. Reforma e OKB-së është kushti minimal për ruajtjen e paqes globale dhe për mbijetesën e vetë rendit ndërkombëtar.