Zgjedhje, Eurointegrime, kriza: Çfarë na pret në vitin 2026?
Shkruan: Xhelal Neziri
Viti i kaluar përfundoi me dominim të plotë të VMRO-DPMNE-së në skenën politike, si ndaj rivalit të saj tradicional LSDM-së, ashtu edhe ndaj partive të shqiptarëve etnikë. Pas fitores në zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale të vitit 2024, partia e kryeministrit Hristijan Mickoski praktikisht nuk kishte opozitë reale. Me fitoren edhe në zgjedhjet lokale, kjo parti tani kontrollon të gjitha nivelet dhe llojet e pushtetit, duke arritur në një situatë të pushtetit absolut.
Mungesa e llogaridhënies
Një situatë e tillë nuk është e shëndetshme për asnjë demokraci, madje as për ato më të konsoliduar, sepse mungon sistemi i balancës dhe kontrollit. Mungesa e këtij sistemi sjell llogaridhënie të dobët ose të munguar, horizontale dhe vertikale, e cila është një dimension kyç i cilësisë së një demokracie.
Llogaridhënia vertikale nënkupton raportim para institucioneve kryesore dhe më të fuqishme në sistemin tonë politik – Parlamentit. Për ta realizuar këtë, është e nevojshme një përbërje cilësore e Parlamentit, me deputetë që së pari janë përfaqësues të qytetarëve dhe më pas të partive politike. Llogaridhënia horizontale, nga ana tjetër, nënkupton përgjegjësi para institucioneve të tjera, qoftë ato hetimore, rregullatore ose të pavarura, si Komisioni Antikorrupsion, Enti i Auditimit, Banka Qendrore etj.
Pushtet absolut pa opozitë
Një pushtet absolut, me një opozitë të dobët dhe me partitë e shqiptarëve etnikë që garojnë se cili arrin më parë në dyert e pushtetit, nuk premton një cilësi të lartë të demokracisë.
Si arritëm në këtë derexhe? Mendoj se ka disa faktorë politikë dhe shoqërorë. Faktorët politikë lidhen me LSDM-në, ku disa fraksione luftonin mes vete, disa prej të cilave krijuan aleanca të fshehta me VMRO-DPMNE-në. Por edhe faktorët shoqërorë luajnë rol, pasi ekziston nevoja për një lider të fortë që të qeverisë me dorë të hekurt dhe, pa u varur nga funksionimi i sistemit, të zgjidhë problemet.
A do të zhbllokohen eurointegrimet?
Jam optimist se Mickoski dhe VMRO-DPMNE-ja e kanë mësuar mësimin nga qeverisja 2006–2016, kur, duke arritur në momentin ku ndodhen tani, u izoluan me qëllim të qeverisjes afatgjatë. Ne jetojmë në një botë me lidhje të ngjeshura shumë-shtresore, ku aleancat me partnerët e duhur janë kusht për stabilitet dhe progres. Maqedonia e Veriut gjeografikisht është pjesë e Evropës, pjesë e asaj që njihet si Perëndim dhe, si e tillë, nuk ka alternativë tjetër përveç BE-së. Pyetja është vetëm kur do të arrijmë atje – tani, me kushtet nga Sofja që janë pjesë e kornizës negociuese, apo më vonë, me kushte të reja nga vende të tjera që ndërkohë do të bëhen anëtare të Unionit. Prandaj jam optimist se kjo qeveri do të udhëhiqet nga interesi i shtetit, e jo i vendeve fqinje, dhe do ta zbatojë Propozimin Francez që në gjysmën e parë të vitit 2026.
Nëse fillojnë negociatat me BE-në, kjo do të rrisë potencialin për rritje ekonomike. Po shohim se këtë vit investimet e huaja direkte kanë ngecur, dhe disa kompani janë tërhequr. Pa një drejtësi të reformuar, edhe investitorë të tjerë do të largohen, ndërsa të rinj nuk do të vijnë. Përveç stabilitetit të garantuar nga NATO, drejtësia është një faktor kyç që ndikon në vendimin e investitorëve për të ardhur dhe ndërtuar fabrika këtu.
Dominimi i temave të përhershme
Temat pritet të mbeten të njëjta edhe në 2026, kryesisht etnike. Shumica e qytetarëve mobilizohen pikërisht përmes këtyre temave, për fat të keq. Etno-nacionalizmi është një kartë që partitë e përdorin mjeshtërisht për të mobilizuar masat kur nuk kanë rezultate konkrete, dhe besoj se kjo do të vazhdojë të jetë pika kryesore e agjendës publike. Veçanërisht kur zgjedhjet e parakohshme, në maj ose shtator, u përshtaten gjithnjë e më shumë subjekteve kryesore politike. Lojë ka nisur me takimin e liderëve, edhe pse besimi mes këtyre liderëve është thuajse zero.