Isuf Luzaj – kolosi i mendimit shqiptar që e lamë në harresë

Shkruan DAIM ILAZI

Historia e një kombi nuk shkruhet vetëm nga luftëtarët e fushëbetejës, por edhe
nga mendimtarët që me penë, dije dhe idealizëm ndriçojnë rrugën e brezave. Një
ndër këta kolosë të mendimit shqiptar ishte Prof. Dr. Isuf Luzaj, filozof, poet,
historian, publicist dhe pedagog i shquar, një personalitet që i dha kulturës
shqiptare një pasuri të jashtëzakonshme, por që për dekada mbeti padrejtësisht në
harresë.
I lindur më 21 shkurt 1913 në Kaninë të Vlorës, Isuf Luzaj u formua në frymën e
dijes dhe të atdhedashurisë. Pas përfundimit të studimeve në filozofi dhe letërsi në
Universitetin e Sorbonës në Paris, ky poliglot u kthye në Shqipëri për t'i shërbyer
arsimit kombëtar, duke dhënë mësim në Normalen e Elbasanit, Liceun e Korçës
dhe Shkollën Tregtare të Vlorës. Ishte intelektual me kulturë të rrallë evropiane,
por edhe patriot i vendosur. Më 7 prill 1939 ai mori armët për të mbrojtur
Shqipërinë nga pushtimi italian, ndërsa në Konferencën e Mukjes mbrojti me
guxim idealin e Shqipërisë etnike.
Ngjarjet politike pas Luftës së Dytë Botërore e detyruan të largohej nga atdheu në
fund të vitit 1944. Si shumë intelektualë të kohës, ai zgjodhi mërgimin në vend të
nënshtrimit. Fillimisht punoi në Bibliotekën e Vatikanit, më pas jetoi në Argjentinë
dhe në fund u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku ndërtoi një karrierë
të shkëlqyer akademike. Për më shumë se dy dekada ishte profesor dhe titullar i
Katedrës së Filozofisë në Universitetin e Indianës, duke ligjëruar filozofi, letërsi
dhe etikë para brezave të studentëve amerikanë.
Trashëgimia e Isuf Luzajt është madhështore. Ai la pas rreth njëqind vëllime me
filozofi, poezi, histori, romane, drama, ese dhe studime, edhe pse një pjesë e madhe
mbetën në dorëshkrim. Në veprat e tij mbizotërojnë idetë e lirisë, demokracisë,
moralit, edukimit, humanizmit dhe identitetit kombëtar. Ai besonte se intelektuali
nuk duhet të jetë shërbëtor i pushtetit, por ndërgjegjja e kombit.
Fatkeqësisht, regjimi komunist e dënoi me heshtje emrin dhe veprën e tij. Për
dekada ai u përjashtua nga historia zyrtare e letërsisë dhe filozofisë shqiptare.
Vetëm pas rënies së komunizmit filloi rivlerësimi i figurës së tij, por ende sot Isuf
Luzaj nuk e ka zënë vendin që meriton në panteonin e kulturës shqiptare. Shumë
prej veprave të tij presin ende të botohen dhe të studiohen, ndërsa emri i tij
vazhdon të jetë pak i njohur për brezat e rinj.

Isuf Luzaj nuk ishte thjesht një shkrimtar apo filozof. Ai ishte një institucion i
dijes, një enciklopedi e gjallë, një kolos i letërsisë dhe i mendimit shqiptar. Jeta e
tij dëshmon se madhështia nuk matet me famën e përkohshme, por me gjurmën që
lë në qytetërimin e një kombi.
Sot, kur flasim për figurat më të ndritura të kulturës shqiptare, emri i Isuf Luzajt
duhet të përmendet me respektin më të madh. Ta kujtojmë, ta lexojmë dhe ta
studiojmë nuk është vetëm një detyrim ndaj një personaliteti të jashtëzakonshëm,
por edhe një borxh ndaj vetvetes dhe historisë sonë. Kombet që harrojnë
mendimtarët e tyre varfërojnë shpirtërisht; kombet që i nderojnë, ndërtojnë të
ardhmen mbi themelet e dijes. Isuf Luzaj është një nga ata gurë themeli të kulturës
shqiptare, të cilin për shumë kohë e lamë në harresë, por që kurrë nuk është vonë ta
rikthejmë në vendin që i takon.
DAIM ILAZI