Lulzime Qoku: Ballkani pa të rinj – kriza që Evropa nuk mund ta injorojë
Dr. Lulzime Qoku
Analiste politike
Ballkani po përballet me një ndryshim që nuk mund të trajtohet më vetëm si çështje demografike. Largimi i të rinjve po ndryshon strukturën ekonomike dhe shoqërore të vendeve të rajonit dhe, në planin afatgjatë, mund të ndikojë edhe në kapacitetin e tyre për zhvillim dhe stabilitet.
Për vite me radhë, emigrimi është parë kryesisht si rezultat i varfërisë, pagave të ulëta dhe diferencës së standardit të jetesës me vendet e Bashkimit Evropian. Por sot kjo pamje nuk është më e mjaftueshme.
Pyetja është më e madhe:
Çfarë i ndodh një shteti kur humb vazhdimisht pjesën më aktive të popullsisë së tij?
Shifrat tregojnë një drejtim të qartë
Sipas OECD-së, numri i emigrantëve nga gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor u rrit nga rreth 3.8 milionë në vitin 2015 në rreth 4.4 milionë në vitin 2024. Rreth 70–80 për qind e emigrantëve të rajonit janë në moshë pune.
Ndërkohë, projeksionet demografike të OECD-së, të bazuara në të dhënat e Kombeve të Bashkuara, tregojnë një tkurrje të konsiderueshme të popullsisë deri në vitin 2050.
Për Maqedoninë e Veriut, popullsia projektohet të bjerë nga rreth 1.81 milionë në vitin 2025 në rreth 1.51 milionë në vitin 2050. Për Shqipërinë parashikohet një rënie prej rreth 19.2 për qind, për Bosnjë-Hercegovinën 21.8 për qind dhe për Serbinë 17.3 për qind.
Këto nuk janë thjesht shifra statistikore.
Ato tregojnë drejtimin në të cilin po lëviz rajoni.
Një Ballkan me më pak të rinj do të ketë më pak fuqi punëtore, më pak konsum, më pak sipërmarrje dhe presion më të madh mbi sistemet sociale. Por mbi të gjitha, do të ketë një problem me kapacitetin e vet për të prodhuar zhvillim.
Dhe pikërisht këtu çështja demografike bëhet çështje politike.
Nëse një shtet nuk arrin t’u krijojë të rinjve arsye për të qëndruar, problemi nuk është më vetëm se njerëzit po largohen. Problemi është se shteti po humb aftësinë për t’i bindur qytetarët e tij se e ardhmja e tyre mund të ndërtohet aty.
Emigrimi është edhe çështje besimi
Një i ri nuk largohet vetëm për një pagë më të lartë.
Sigurisht, pagat dhe standardi i jetesës kanë peshë të madhe. Por OECD e lidh emigrimin nga Ballkani Perëndimor edhe me mundësitë e kufizuara të punësimit, perspektivat e karrierës, dobësitë institucionale, korrupsionin dhe pasigurinë politike.
Kur një i ri sheh se mundësitë nuk shpërndahen sipas aftësisë dhe meritës, kur institucionet nuk krijojnë siguri dhe kur puna nuk shpërblehet në mënyrë të drejtë, largimi bëhet më shumë se një zgjedhje ekonomike.
Bëhet zgjedhje për të ardhmen.
Prandaj emigrimi duhet parë edhe si një tregues i besimit ndaj institucioneve.
Një shtet që kërkon t’i mbajë të rinjtë duhet t’u ofrojë jo vetëm vende pune, por edhe besim se arsimi, puna dhe aftësia e tyre do të kenë vlerë.
Ballkani po humb kapitalin e tij njerëzor
Problemi nuk është vetëm se kemi më pak banorë.
Kemi më pak njerëz që punojnë, krijojnë biznese, paguajnë taksa, ndërtojnë familje dhe kontribuojnë në zhvillimin e vendit.
Po humbim mjekë, inxhinierë, profesorë, profesionistë dhe sipërmarrës të rinj.
OECD vëren se emigrimi i lartë po krijon mungesa të aftësive dhe shtrembërime në tregun e punës. Në një analizë të saj, më shumë se dy të pestat e punëdhënësve në gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor deklaruan se kishin vështirësi të plotësonin vendet e lira për shkak të emigrimit të fuqisë punëtore.
Në Maqedoninë e Veriut, OECD vlerëson se rreth 535 mijë qytetarë jetonin jashtë vendit në vitin 2024, ndërsa bizneset raportojnë se largimi i fuqisë së kualifikuar është një pengesë e rëndësishme për aktivitetin e tyre.
Kur një shtet investon vite në arsimimin e një profesionisti dhe ai më pas largohet përgjithmonë, humbja nuk është vetëm personale.
Është ekonomike.
Është institucionale.
Dhe në afat të gjatë bëhet edhe politike.
Paradoksi evropian
Këtu shfaqet një nga paradokset më të mëdha të Ballkanit Perëndimor:
Vendet tona kanë nevojë për njerëz, ndërsa Evropa ka nevojë për fuqi punëtore.
Vendet evropiane përballen me plakjen e popullsisë dhe me mungesa në tregun e punës. Ndërkohë, Ballkani po humb pikërisht pjesën e popullsisë që i nevojitet për zhvillim.
Kjo krijon një marrëdhënie që nuk mund të shihet vetëm në aspektin ekonomik.
Nëse Ballkani vazhdon të jetë burim i fuqisë punëtore për tregjet evropiane, ndërsa vetë vendet e rajonit humbin kapitalin njerëzor, atëherë lind një pyetje politike:
A mund të ndërtohet një Ballkan ekonomikisht i fortë nëse njerëzit më aktivë të tij vazhdojnë ta ndërtojnë jetën jashtë?
Kjo është edhe çështje e politikës evropiane
Bashkimi Evropian ka interes që Ballkani Perëndimor të jetë demokratik, ekonomikisht i qëndrueshëm dhe me perspektivë zhvillimi.
Por stabiliteti i rajonit nuk mund të matet vetëm me marrëdhëniet politike, zgjedhjet apo ritmin e reformave.
Një shoqëri që zbrazet gradualisht nga të rinjtë humb edhe një pjesë të kapacitetit të saj për të prodhuar zhvillim.
Prandaj edhe politika e zgjerimit të BE-së duhet të shihet përmes kësaj lenteje.
Integrimi evropian nuk duhet të jetë vetëm proces i harmonizimit të ligjeve dhe institucioneve. Ai duhet të krijojë kushte që qytetarët e Ballkanit ta shohin Evropën jo vetëm si destinacion emigrimi, por edhe si standard zhvillimi që mund të ndërtohet në vendet e tyre.
Kjo kërkon institucione më të besueshme, ekonomi më konkurruese, arsim më cilësor dhe një treg pune ku aftësia dhe merita të kenë më shumë peshë.
Nuk mjafton t’u themi të rinjve: qëndroni
Nuk mund t’u kërkojmë të rinjve të qëndrojnë vetëm duke u bërë thirrje për patriotizëm.
Duhet t’u japim arsye konkrete.
Një i ri që shkon jashtë për të studiuar dhe kthehet me dije është pasuri për vendin.
Një profesionist që punon disa vite jashtë dhe kthehet me përvojë është kapital.
Një sipërmarrës që ndërton një biznes dhe krijon vende pune është zhvillim.
Problemi fillon kur një brez i tërë bindet se suksesi është i mundur vetëm jashtë.
Atëherë emigrimi nuk është më thjesht zgjedhje individuale.
Është sinjal politik.
Ballkani sot duhet të ndërtojë kushtet që njerëzit të mos e shohin largimin si të vetmen rrugë drejt një jete më të mirë.
Kjo nuk është vetëm çështje demografie.
Është çështje e zhvillimit.
Është çështje e shtetit.
Është çështje e stabilitetit.
Dhe është çështje e perspektivës evropiane të Ballkanit.
Në fund, pyetja nuk është vetëm sa njerëz do të kemi në Ballkan në vitin 2050.
Pyetja është nëse do të kemi krijuar kushtet që ata që kanë zgjedhje të qëndrojnë, të kthehen dhe ta ndërtojnë të ardhmen këtu.
Sepse një Ballkan që humb të rinjtë, humb jo vetëm njerëz.
Humb një pjesë të së ardhmes së tij.