MAQEDONIA E VERIUT DREJT MODELIT SERB TË INTELIGJENCËS? BASHKIMI I DY AGJENCIVE DHE RREZIKU I KTHIMIT PRAPA NË STANDARDET DEMOKRATIKE

Propozim-ligji për bashkimin e Agjencisë për Siguri Kombëtare (ASK) me Agjencinë e Inteligjencës në Maqedoninë e Veriut hap një debat thelbësor për të ardhmen e institucioneve të sigurisë, përqendrimin e kompetencave dhe mbrojtjen e standardeve demokratike.

Kjo nismë nuk mund të trajtohet si një reformë e zakonshme administrative, e aq më pak të paraqitet para opinionit si zgjidhje automatike për problemet e sigurisë. Kur bëhet fjalë për shërbimet e inteligjencës, nuk po diskutohet thjesht për bashkimin e dy strukturave, por për përqendrimin e pushtetit, kontrollin mbi informacionet e klasifikuara dhe mundësinë që një institucion i vetëm të fitojë ndikim të jashtëzakonshëm mbi jetën politike dhe shoqërore të vendit. Prandaj, çdo përpjekje për ta kaluar këtë ndryshim pa debat të gjerë publik, pa transparencë dhe pa garanci të forta demokratike duhet të kundërshtohet me vendosmëri.

Pyetja kryesore për qeverinë nuk është se sa institucione do të ketë pas reformës, por kujt do t’i shërbejë struktura e re dhe kush do ta kontrollojë atë. Nëse argumenti për bashkimin mbështetet vetëm në efikasitet, koordinim dhe kursim të burimeve, atëherë publikut i ofrohet vetëm gjysma e së vërtetës. Efikasiteti institucional nuk mund të jetë justifikim për dobësimin e kontrollit demokratik. Një shërbim inteligjence mund të jetë i shpejtë dhe i fuqishëm, por nëse nuk ka kufij të qartë ligjorë dhe mbikëqyrje efektive, ai mund të shndërrohet nga instrument i mbrojtjes së shtetit në instrument të mbrojtjes së pushtetit.

Këtu lind edhe shqetësimi për ngjashmëritë e mundshme me modelin serb të inteligjencës, veçanërisht me Agjencinë e Informacionit të Sigurisë, të njohur si BIA. Nuk mjafton të thuhet se Maqedonia e Veriut nuk po kopjon Serbinë; qeveria duhet të dëshmojë me dispozita konkrete ligjore se modeli i propozuar nuk do të krijojë një strukturë të centralizuar, të politizuar dhe të vështirë për t’u kontrolluar. Ngjashmëria organizative nuk provon vetvetiu kopjim, por rreziku bëhet serioz nëse përqendrimi i kompetencave shoqërohet me kontroll të dobët parlamentar, ndikim partiak dhe mungesë të mekanizmave efektivë të përgjegjësisë.

Nuk mund të kërkohet besim i verbër nga qytetarët kur bëhet fjalë për një fushë kaq të ndjeshme. Qeveria duhet t’u përgjigjet publikisht pyetjeve themelore: Kush do ta emërojë dhe shkarkojë drejtuesin e institucionit të ri? Sa e pavarur do të jetë kjo strukturë nga ekzekutivi? Kush do ta kontrollojë ligjshmërinë e veprimeve të saj? Si do të autorizohen përgjimet dhe masat e tjera ndërhyrëse? Çfarë kompetencash do të ketë parlamenti dhe çfarë pasojash do të ketë nëse konstatohet keqpërdorim? Nëse këto përgjigje nuk janë të qarta, atëherë propozimi nuk është i gatshëm për t’u trajtuar si reformë demokratike.

Është veçanërisht shqetësuese që në debatet për sigurinë shpesh përdoret argumenti se shteti ka nevojë për institucione më të forta, sikur fuqia institucionale të ishte e mjaftueshme për të garantuar drejtësi dhe profesionalizëm. Historia politike e rajonit dëshmon se institucionet e sigurisë mund të keqpërdoren kur shndërrohen në zgjatim të pushtetit politik. Pikërisht për këtë arsye, çdo reformë duhet të ndërtojë më shumë kontrolle dhe përgjegjësi, jo të krijojë kushte për përqendrim edhe më të madh të kompetencave në një strukturë të vetme.

Qeveria nuk mund të fshihet pas fjalës “reformë” për të shmangur pyetjet e vështira. Nëse bashkimi është vërtet i domosdoshëm, le ta argumentojë me analiza profesionale, vlerësime të pavarura dhe dispozita ligjore të qarta. Le të dëshmojë se çfarë problemi konkret do të zgjidhë, cilat kompetenca do të ndryshojnë, si do të parandalohet politizimi dhe cilat garanci do t’i mbrojnë qytetarët. Pa këto elemente, premtimi për efikasitet rrezikon të mbetet slogan politik, ndërsa pasojat institucionale mund të jenë shumë më të mëdha sesa pranohet publikisht.

Një tjetër çështje që nuk mund të anashkalohet është përfaqësimi i drejtë dhe profesional në institucionet e sigurisë. Në një shtet multietnik si Maqedonia e Veriut, legjitimiteti i institucioneve nuk mund të ndërtohet mbi përjashtimin, mosbesimin apo trajtimin e pabarabartë të komuniteteve. Shqiptarët dhe komunitetet e tjera duhet të kenë mundësi të barabarta për përfaqësim dhe avancim në bazë të meritës, profesionalizmit dhe ligjit. Kjo nuk do të thotë që inteligjenca duhet të ndahet sipas përkatësisë etnike, por se një institucion shtetëror nuk mund të pretendojë se përfaqëson të gjithë qytetarët nëse brenda tij nuk garantohen barazia dhe besimi.

Për një shtet anëtar të NATO-s dhe kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian, standardet demokratike nuk mund të jenë dekor për dokumentet zyrtare. Ato duhet të zbatohen pikërisht në institucionet që kanë kompetencat më të ndjeshme dhe që veprojnë në pjesën më të madhe të kohës larg syve të publikut. Anëtarësimi në NATO nuk është leje për të dobësuar mbikëqyrjen civile, ndërsa synimi për integrim evropian nuk mund të përdoret si mbulesë për reforma që nuk garantojnë llogaridhënie. Përkundrazi, sa më të fuqishme të jenë shërbimet e inteligjencës, aq më të forta duhet të jenë mekanizmat që i kontrollojnë.

Edhe vetë baza ligjore e nismës duhet të sqarohet pa mjegullim. Një propozim për shfuqizimin e ligjit që rregullon koordinimin e institucioneve të inteligjencës nuk është automatikisht i njëjtë me një propozim-ligj për bashkimin e dy agjencive. Qeveria duhet ta publikojë tekstin konkret të nismës, të shpjegojë modelin e propozuar dhe të tregojë se cilat dispozita do të ndryshohen ose shfuqizohen. Në një çështje që lidhet drejtpërdrejt me sigurinë kombëtare dhe të drejtat e qytetarëve, paqartësia nuk është transparencë, ndërsa mungesa e informacionit nuk mund të zëvendësohet me kërkesën që publiku thjesht të besojë.

Nëse qeveria e konsideron këtë reformë strategjike, atëherë duhet të pranojë edhe një debat strategjik, jo vetëm arsyetime administrative. Duhet të konsultohen ekspertët e sigurisë, juristët, shoqëria civile dhe përfaqësuesit politikë, ndërsa parlamenti duhet të ketë mundësi reale për ta shqyrtuar propozimin dhe për të kërkuar ndryshime. Miratimi i një reforme të tillë pa garanci të verifikueshme do të ishte papërgjegjësi institucionale, sepse gabimet në organizimin e shërbimeve të inteligjencës nuk korrigjohen aq lehtë sa gabimet në një administratë të zakonshme.

Në fund, Maqedonia e Veriut duhet të vendosë se çfarë lloj shteti dëshiron të ndërtojë: një shtet ku shërbimet e inteligjencës janë profesionale, të kontrolluara dhe të orientuara drejt mbrojtjes së qytetarëve, apo një shtet ku përqendrimi i kompetencave paraqitet si zgjidhje për çdo problem dhe kontrolli demokratik shihet si pengesë. Siguria kombëtare nuk mund të jetë çek i bardhë për pushtetin.

Një shërbim inteligjence duhet të jetë mjaftueshëm i fuqishëm për ta mbrojtur shtetin, por njëkohësisht mjaftueshëm i kontrolluar që të mos shndërrohet në instrument të pushtetit politik. Ky është dallimi thelbësor ndërmjet një reforme që synon të forcojë demokracinë dhe një reforme që mund të rrezikojë dobësimin e garancive të saj. Maqedonia e Veriut nuk ka nevojë vetëm për institucione më efikase, por për institucione profesionale, të depolitizuara, të përgjegjshme dhe të mbikëqyrura në mënyrë të pavarur.

Prandaj, para se të bashkojë dy agjenci, qeveria duhet të dëshmojë se nuk po përqendron vetëm kompetencat, por po ndërton edhe mekanizmat që parandalojnë keqpërdorimin e tyre. Përndryshe, pyetja nëse vendi po afrohet me modelin serb të inteligjencës do të mbetet një shqetësim i debatit publik, të cilit pushteti duhet t’i përgjigjet me fakte, dispozita ligjore dhe garanci konkrete, e jo me slogane për reformën dhe efikasitetin.