SERBIA NË KTHESË HISTORIKE: A PO MBYLLET EPOKA POLITIKE E TRASHËGIMISË SË VITEVE ’90-ta?
Shkruan : Analisti Qani SHABANI
Ndryshimi politik që po përjetohet në Serbi mund të shënojë një pikë kthese me rëndësi historike për të gjithë Ballkanin Perëndimor. Humbja zgjedhore e kampit të Aleksandar Vuçiqit dhe rezultati i dobët i listës së Ivica Daçiqit hapin një kapitull të ri në politikën serbe, por njëkohësisht shtrojnë pyetjen themelore: a po ndryshon vetëm pushteti, apo po fillon të ndryshojë edhe modeli politik që e ka orientuar Serbinë për dekada?
Sipas rezultateve të publikuara më 26 tetor 2026, lista e mbështetur nga studentët fitoi rreth 52,65 për qind të votave, ndërsa lista e udhëhequr nga Vuçiqi mori 39,22 për qind. Lista e Daçiqit mbeti në 2,17 për qind, nën pragun zgjedhor. Këto shifra dëshmojnë për një ndryshim të rëndësishëm elektoral, ndonëse përfundimi i tranzicionit politik dhe formimi i institucioneve të reja mbeten hapa të veçantë.
Fundi i një cikli politik nuk është domosdoshmërisht fundi i një ideologjie. Për ta kuptuar rëndësinë e këtij momenti, duhet të kthehemi te rrënjët historike të politikës serbe. Shpërbërja e Jugosllavisë, luftërat e viteve ’90 dhe projektet nacionaliste që i shoqëruan lanë pasoja të rënda njerëzore, politike dhe institucionale në hapësirën e ish-Jugosllavisë. Për popujt e rajonit, veçanërisht për shqiptarët e Kosovës, kjo trashëgimi nuk është thjesht një kapitull i mbyllur i historisë, por një përvojë që vazhdon të ndikojë në perceptimin e sigurisë, të drejtësisë dhe të marrëdhënieve me Serbinë.
Aleksandar Vuçiqi e ndërtoi karrierën e tij politike në një periudhë kur nacionalizmi serb kishte një ndikim të fuqishëm në jetën publike. Më vonë, ai e orientoi politikën e tij drejt një kombinimi të integrimit evropian, marrëdhënieve me Rusinë dhe Kinën dhe ruajtjes së ndikimit rajonal të Beogradit. Ky kombinim i dha Serbisë hapësirë për manovrim ndërkombëtar, por ngriti vazhdimisht pikëpyetje për drejtimin demokratik të vendit dhe raportin e tij me fqinjët.
Ivica Daçiqi, nga ana tjetër, përfaqëson një traditë politike të lidhur me Partinë Socialiste të Serbisë dhe trashëgiminë e epokës së Slobodan Millosheviqit. Rënia elektorale e kësaj force politike ka rëndësi simbolike, sepse prek vazhdimësinë e një strukture që ka qenë pjesë e politikës serbe për dekada. Megjithatë, historia nuk përfundon me humbjen e dy figurave politike. Ajo përfundon një epokë vetëm atëherë kur ndryshojnë idetë, institucionet dhe mënyra e ushtrimit të pushtetit.
Çështja e viktimave të luftërave të ish-Jugosllavisë kërkon seriozitet dhe saktësi. Shifra prej 250 mijë viktimash, e përdorur shpesh në diskutimet për luftërat e viteve ’90, lidhet me vlerësime të përgjithshme historike që ndryshojnë sipas konfliktit dhe metodologjisë së numërimit. Prandaj, ajo nuk duhet paraqitur si një numër i padiskutueshëm i viktimave të një konflikti të vetëm. Por përtej debatit mbi shifrat, përgjegjësia historike mbetet thelbësore. Krimet e dokumentuara, përfshirë gjenocidin e Srebrenicës dhe krimet e kryera gjatë luftës në Kosovë, nuk mund të relativizohen përmes ndryshimit të qeverive apo të retorikës politike.
Një Serbi që synon të ndërtojë marrëdhënie të qëndrueshme me rajonin duhet ta trajtojë të kaluarën pa mohim dhe pa instrumentalizim. Kjo nënkupton respektimin e vendimeve të gjykatave ndërkombëtare, bashkëpunimin me mekanizmat e drejtësisë dhe krijimin e një kulture politike ku përgjegjësia individuale për krimet nuk shndërrohet në armiqësi kolektive ndaj një populli. Për shqiptarët, kjo çështje ka një dimension të veçantë. Normalizimi i marrëdhënieve shqiptaro-serbe nuk mund të mbështetet vetëm në marrëveshje diplomatike, në takime ndërkombëtare apo në deklarata për bashkëpunim ekonomik. Ai kërkon një themel të besueshëm të drejtësisë, respektimit të së vërtetës historike dhe moskthimit te politikat që prodhuan konfliktin.
Fitorja e studentëve dhe sfida e transformimit institucional lidhen ngushtë me mobilizimin qytetar në Serbi. Protestat kundër korrupsionit dhe kërkesat për llogaridhënie, të forcuara pas tragjedisë së stacionit hekurudhor në Novi Sad në vitin 2024, e shndërruan pakënaqësinë qytetare në alternativë zgjedhore dhe sfiduan një strukturë politike që kishte dominuar për një kohë të gjatë. Por ndryshimi i aktorëve nuk është i barabartë me ndryshimin e sistemit. Sfida e Serbisë është që fitoren zgjedhore ta shndërrojë në institucione më të pavarura, drejtësi funksionale, media më të lira dhe administratë që u përgjigjet qytetarëve, jo interesave partiake.
Për rajonin, rëndësi të veçantë do të ketë mënyra se si pushteti i ri do t’i trajtojë çështjet e Kosovës, Bosnjë-Hercegovinës, Malit të Zi dhe marrëdhëniet me Shqipërinë. Nëse ndryshimi kufizohet te administrimi i brendshëm, ndikimi i tij rajonal mund të jetë i kufizuar. Nëse shoqërohet me një qasje të re ndaj sovranitetit, bashkëpunimit dhe përgjegjësisë ndërkombëtare, atëherë mund të hapë mundësi për një periudhë tjetër politike.
Kosova ka arsye ta ndjekë këtë zhvillim me vëmendje, por edhe me realizëm strategjik. Një ndryshim i madh elektoral në Serbi nuk garanton automatikisht përmirësimin e marrëdhënieve dypalëshe. Qëndrimi i institucioneve të reja ndaj pavarësisë së Kosovës, dialogut, sigurisë kufitare dhe përgjegjësisë për të kaluarën do të jetë tregues më domethënës sesa deklaratat e para politike. Prishtina duhet ta kuptojë se një transformim i mundshëm i Serbisë mund të krijojë hapësirë për diplomaci më efektive. Por kjo hapësirë duhet shfrytëzuar përmes një politike të koordinuar me partnerët ndërkombëtarë, mbrojtjes së interesave shtetërore dhe kërkesës për marrëveshje që zbatohen, jo vetëm nënshkruhen.
Në të njëjtën kohë, Kosova nuk duhet ta ngatërrojë ndryshimin e udhëheqjes serbe me braktisjen e menjëhershme të qëndrimeve të mëparshme të Beogradit. Kjo do të provohet përmes vendimeve konkrete: respektimit të marrëveshjeve, përparimit në çështjet e pazgjidhura dhe një qasjeje që nuk e përdor Kosovën si instrument të politikës së brendshme serbe.
Për dekada, Ballkani Perëndimor është përballur me një paradoks: ndërsa bashkëpunimi ekonomik dhe integrimi evropian janë paraqitur si objektiva të përbashkëta, politika e brendshme në disa vende ka vazhduar të ushqehet nga konfliktet historike, nacionalizmi dhe rivalitetet gjeopolitike. Në këtë kontekst, ndryshimi në Serbi mund të ketë rëndësi përtej kufijve të saj. Ai mund të nxisë një debat më të gjerë mbi legjitimitetin politik, përgjegjësinë institucionale dhe marrëdhëniet mes kujtesës historike dhe politikës së sotme. Por ky potencial do të realizohet vetëm nëse shoqërohet me reforma dhe një orientim të dallueshëm në praktikë.
Përfundimisht, largimi i Vuçiqit nga presidenca dhe humbja e kampit të tij në zgjedhjet parlamentare, së bashku me dobësimin elektoral të Daçiqit, shënojnë një kthesë të rëndësishme në politikën serbe. Megjithatë, përfundimi i një epoke nuk matet vetëm me emrat që largohen nga pushteti, por me atë që vjen pas tyre. Nëse Serbia e re do të zgjedhë rrugën e përgjegjësisë historike, të institucioneve demokratike dhe të marrëdhënieve të qëndrueshme me fqinjët, atëherë ky ndryshim mund të bëhet një pikë kthese për të gjithë rajonin. Nëse, përkundrazi, ndryshojnë vetëm figurat ndërsa mbeten të njëjtat modele politike, Ballkani do të ketë përjetuar një ndërrim pushteti, jo domosdoshmërisht një shkëputje historike.
Për shqiptarët dhe për Kosovën, testi vendimtar nuk është se kush e udhëheq Serbinë, por nëse Serbia e ardhshme do të jetë e gatshme të ndërtojë marrëdhënie mbi bazën e realitetit politik, respektimit të ndërsjellë dhe përgjegjësisë për të kaluarën
